Historia

Chociaż działania na Atlantyku toczyły się przez cały okres wojny, faktycznie jednak bitwa o panowanie na Atlantyku rozegrała się w 1942?1943 r. Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny niemieckie okręty podwodne pojawiły się w pobliżu wschodnich wybrzeży Stanów Zjed­noczonych, by podjąć na nowo walkę na Atlantyku. Marynarka ame­rykańska znalazła się w strefie dobrze wymierzonego ataku, zagrażają­cego jej liniom komunikacyjnym, bez których siła wojenna tego kraju musiałaby być ograniczona do obrony własnego terytorium. Podczas gdy Japonia rozciągnęła amerykańskie linie morskie daleko na południowym Pacyfiku, Niemcy usiłowały odciąć dowóz dostaw i posiłków, przezna­czonych dla państw sprzymierzonych w  Europie. Główny atak niemieckich okrętów podwodnych rozwinął się nad atlantyckim wybrzeżem Stanów Zjednoczonych. Tu też ataki te były najbardziej skuteczne. Utrudniły one tak dalece żeglugę morską u wy­brzeży Atlantyku, że w maju 1942 r. zupełnie uniemożliwiły transport nafty wzdłuż wschodnich brzegów Stanów Zjednoczonych.

Wyspiarskie położenie Anglii było dla niej korzystne w toczonych dotąd wojnach utrudniając lub uniemożliwiając przeciwnikowi opanowa­nie Wysp Brytyjskich. Jednak już w pierwszej wojnie światowej okazało się, że wyspiarskie położenie Anglii ma dla niej również ujemne skutki. Niecw tjowiem przez działania flotylli okrętów podwodnych w znacz-^ym stopniu osłabili potencjał ekonomiczny i morski Anglii, zatapiając wiele okrętów, zwłaszcza transportowców morskich. Również i w drugiej wojnie światowej Niemcy widząc, że nie da się szybko pokonać Anglii drogą bezpośredniego ataku, postanowili najpierw zastosować strategię wyniszczenia. Było to posunięcie groźne dla Anglii. Była ona bowiem uzależniona od dostaw zarówno surowców, jak i środków żywności ze wszystkich kontynentów. Anglia miała potężny przemysł, który szczegól­nie w pierwszych latach wojny odgrywał dużą rolę. Operacje floty i lotnictwa Niemiec w bitwie o Atlantyk miały na celu przede wszystkim stworzenie ścisłej blokady wokół Wielkiej Bry­tanii. Początkowo jednak blokada nie przyniosła większych rezultatów. Gdy jednak Niemcy opanowali i podporządkowali sobie zachodnią i pół­nocną Europę, a Włochy i Japonia przystąpiły do wojny, sytuacja Anglii uległa zasadniczej zmianie. Flota angielska była wprawdzie silna, ale musiała walczyć na kilka frontów.

. W styczniu 1942 wojska japońskie rozpoczęły ofensywę w Birmie, a już 7 marca zajęły jej stolicę ? Rangun, odcinając i blokując tzw. drogę birmańską do Chin, czyli połącze­nie lądowe między Indiami a Chinami przez Birmę. Bez wielkich trudności również opanowali Japończycy Wyspy Indo­nezyjskie: Jawę, Borneo, Celebes, Sumatrę i inne. Flota aliancka próbowała się przeciwstawić Japończykom, lecz poniosła wiele klęsk. 10 grudnia 1941 r. marynarka japońska zatopiła u wybrzeży Malajów wielkie okręty wojenne: pancerniki ?Prince of Wales” i ?Be-pulse”. 27 lutego 1942 r. zaś, w bitwie na Morzu Jawajskim, prawie cał­kowicie zniszczyła flotę aliancką dowodzoną przez holenderskiego admi­rała Doormana. Dzięki tym zwycięstwom i opanowaniu olbrzymich terytoriów na południowym Pacyfiku Japończycy stali się panami południowo-wschod­niej Azji i poważnie zagrozili Australii. Te olbrzymie sukcesy wojsk japońskich nie wynikały jednak z wiel­kiej przewagi sił. Były one rezultatem zaskoczenia ze strony Japończyków, brakiem rezerw u przeciwnika, a przede wszystkim wynikiem dezorganiza­cji amerykańskich sił zbrojnych. Powoli jednak Amerykanie gromadzili siły dla przeciwstawienia się dalszej agresji Japończyków, których sytua­cja w miarę oddalania się od wysp japońskich stawała się coraz mniej ko­rzystna.

W końcu 1941 r. Japonia uznała, że nadszedł wreszcie korzystny mo­ment do zaatakowania USA i Anglii ? swych rywali o panowanie w Azji. Japoński plan wojny przewidywał równoczesne zaatakowanie przeciwników w kilku punktach: na Hawajach, Malajach, Filipinach oraz na Guam i Wake w centralnej części Pacyfiku. Posiadanie przez Japonię dużej inicjatywy i swobody wyboru kierunków i momentów natarcia, co dawało jej przewagę nad przeciwnikiem w chwi­li ataku, było wynikiem błędnej polityki Stanów Zjednoczonych. Ta błędna polityka przyniosła kilka negatywnych konsekwencji. Mimo że poczynania zarówno Niemiec, jak i Japonii wyraźnie godziły w inte­resy Stanów Zjednoczonych, politycy amerykańscy odwlekali zbrojne wy­stąpienie swego kraju przeciw faszystowskim agresorom. Pragnęli oni, by USA przystąpiły do wojny dopiero w jej końcowym okresie, a do tego czasu chcieli ograniczyć się do udzielania pomocy materialnej państwom walczącym z Niemcami. Przyniosło to wiele korzyści państwom, który były wrogami Niemiec.

15 października armie niemieckie zbliżyły się na odległość 80 km od Moskwy. Naczelne Dowództwo Radzieckie poczyniło jednak odpowied­nie przygotowania do odparcia wroga i utrzymania stolicy ZSRR. Do­wództwo obrony Moskwy objął osobiście Szef Sztabu Generalnego ? ge­nerał Żuków. Na wezwanie partii i rządu setki tysięcy mieszkańców Moskwy ochotniczo wstępowały w szeregi oddziałów wojskowych oraz budowały umocnienia obronne na przedpolu miasta. Generalny atak niemiecki na Moskwę rozpoczął się 16 listopada. Za cenę dużych strat udało się Niemcom zdobyć miasta: Briańsk, Wiaźmę, Kalinki, i podejść do Moskwy na odległość 30?40 km, lecz w rejonie Tuły i Kalinina armie ich zostały zatrzymane. Próby dalszego natarcia hitlerowców zakończyły się niepowodzeniem. Od 4 grudnia Niemcy zmu­szeni byli przejść do obrony na całym froncie. Tymczasem pod Moskwą gromadzono znaczne siły radzieckie do kontrofensywy. Gdy tylko impet niemieckiego natarcia został wyczerpa­ny, wojska radzieckie przeszły 6 grudnia 1941 r. do kontrofensywy. Przyniosła im ona pomyślne rezultaty. Już pierwszego dnia opór niemiec­ki w wielu miejscach złamano i Niemcy zaczęli się cofać. 16 grudnia wojska radzieckie odzyskały Klin i Kalinin, a 26 grudnia ? Kaługę.

Niemcy liczyli, że uda im się zwycięsko zakończyć wojnę w ciągu 6?8 tygodni. Rozbicie wojsk radzieckich miało nastąpić przy pomocy głębokich uderzeń formacji pancernych wspartych dużymi siłami lotnic­twa. Błyskawiczne rozwinięcie tych uderzeń w głąb ZSRR miało uniemo­żliwić mobilizację i koncentrację Armii Radzieckiej na głównych kierun­kach operacyjnych. Dowództwo radzieckie na wypadek wojny przewidywało rozwinięcie 15?16 armii liczących razem 158 dywizji. Siły te miały osłonić mobili­zację i koncentrację głównych sił Armii Radzieckiej w liczbie około 300 dywizji, które by przeszły do działań zaczepnych i rozgromiły agre­sorów. 22 czerwca na ogromnym froncie od Morza Czarnego do Morza Bałtyc­kiego armie niemieckie zaatakowały wojska radzieckie i w wielu punktach przekroczyły granice ZSRR. Równocześnie, lub w kilka dni później, roz­poczęły agresywne działania wojenne przeciw ZSRR inne armie ? włos­ka, rumuńska, fińska, węgierska i słowacka. Łącznie siły nieprzyjaciela biorące udział w ataku na ZSRR liczyły początkowo 208 dywizji.

W latach bezpośrednio poprzedzających wybuch wojny niemiecko-radzieckiej w ZSRR wzmożone przygotowania obronne. Były one jednak niewystarczające do odparcia agresora u samych granic. W nadgranicz­nych okręgach wojskowych nie zakończono w porę formowania i kon­centrowania sił, które można by było przeciwstawić wielkim zgrupowa­niom strategicznym nieprzyjaciela. Trzeba również wziąć pod uwagę fakt, że w latach przedwojennych znaczna liczba doświadczonych dowódców i pracowników politycznych, zwłaszcza na wyższym szczeblu, padła ofia­rą represji wskutek działalności wrogich elementów, jakie przedostały się do organów bezpieczeństwa. Młode kadry, które stanęły na czele jedno­stek i zgrupowań, często nie posiadały jeszcze dostatecznej wiedzy i doś­wiadczenia. Wyżej wymienione czynniki były główną przyczyną niepowodzeń, ja­kich doznały wojska radzieckie w początkowym okresie wojny. Duże zna­czenie miał również fakt, iż Niemcy napadły podstępnie na ZSRR, łamiąc zobowiązania wynikające z paktu o nieagresji. Związek Radziecki jednak, w porównaniu z innymi napadniętymi państwami, był najlepiej przygoto­wany do wojny z Niemcami. Przygotowania te rozwinięto zwłaszcza z chwilą napaści Niemców na Polskę. M. in. Związek Radziecki wzmocnił się w wyniku wprowadzenia władzy radzieckiej na Litwie, Łotwie i Es­tonii i wejściem tych krajów jako nowych republik radzieckich w skład ZSRR. W wyniku wojny z Finlandią znacznie ulepszono stan obronny północno-zachodnich granic ZSRR, z Leningradem włącznie. W lecie 1940 r. Związek Radziecki odzyskał od Rumunii Besarabię. Pozycje obron­ne Armii Radzieckiej w 1941 r. były więc dużo lepsze niż np. w 1939 r.